entropie.nl - AGAR AGAR

22 JAAR

Nadat Jannes te weten was gekomen wat kracht is had hij zich gericht op de beide hoofdwetten van de thermodynamica. Veel avonden bracht hij door bij Helder om deze goed te begrijpen. Alle kennis, die Helder jaren later in zijn blog zou beschrijven, nam hij in zich op en het was Jannes alsof een deur werd geopend, een doorgang naar de wereld van kracht en stof. Dit waren zijn jaren des onderscheids!

Nog elke week schreef hij een briefkaart aan zijn moeder, maar er was afstand gegroeid. Als hij terugdacht aan zijn jeugdjaren met vader, moeder, zusjes, bekroop hem een gevoel van spijt: al die jaren van opvoeding met de bijbel op tafel, de Institutie van Calvijn ernaast, 's zondags twee keer naar de kerk - het was goedbedoeld, maar het was voor niets geweest, het was een gemiste kans waardoor hij nu extra hard moest gaan om zijn kennis bij te werken. Ook voelde hij mededogen met zijn moeder, die ging in haar eentje toch maar door met dat christelijke juk van lijden en zondigen op haar schouders. Wat is ze oud geworden, vond Iris nadat zij een keer met hem mee was gegaan om zijn moeder te ontmoeten, maar ja het is ook al weer zoveel jaren geleden en dan dat overlijden van je vader..

Iris! Door haar was er nog een venster geopend, een opening naar de boekenwereld.

Want Iris was in Utrecht hoofd geworden van een groot filiaal van de openbare bibliotheek. Zij wist alles van boeken. Watch a librarian: she moves her lips when she reads.

Want na afloop van het gedenkwaardige gala waren zij elkaar blijven ontmoeten en er groeide iets tussen de onderzoekende Jannes en de kritische Iris. En Jannes leende boeken uit haar filiaal en las ze allemaal.

Zij was mooi, zij had iets, de jongens vielen op haar. Toch had zij de ware niet ontmoet: men verkeek zich op haar innerlijk, haar karakter. Iris was kieskeurig en stelde eisen. Zij was als een zeldzame wilde plant die slechts gedijt op bijzondere grond, die dan schitterend bloeit, maar die er niet tegen kan door ruwe handen te worden gekneusd. Nadat Iris zonder hierop uit te zijn enige aanbidders een blauwtje had laten lopen, was zij gereserveerder geworden. Daarom zag zij de jongere Jannes aanvankelijk slechts als dat jongetje van vroeger, een opstapje naar het mannenmekka Delft. Maar nu was zij het zelf die zich verkeek: Jannes was onopvallend vasthoudend - Iris onderschatte deze zachte eigenschappen.

Het was aan, Iris maakte het uit, afgeleid door anderen, Jannes kwam na een half jaar terug, 'wij zijn voor elkaar bestemd' zei hij toen, het bleef aan, anderen werd beleefd de deur gewezen - en hij bleef 's avonds lang bij haar en moest dan rennen om de laatste trein naar Delft te halen.

Op een hete dag in juli, hij was een weekje bij zijn moeder thuis, viel daar een brief op de mat, vanuit de benauwde grote stad een blauwe envelop waarop met een rode viltstift zijn adres. Van haar! Een brief waarin zij schreef ik hou van jou.

Dit had ze nog niet eerder tegen hem gezegd.

Het was het gelukkigste moment in Jannes ' leven.

------------------------------------

Iris woonde in die tijd op de zolder van een oud huis aan de Nieuwe Gracht. Als ze het venster van de dakkajuit opende en zich voorover boog kon ze precies op de Dom zien hoe laat het was. Dat was op de derde verdieping en Iris had tegen de wand naast de zoldertrap deze affiches geplakt:

dag bloemen dag vogels dag vissen dag mensen

Die affiches waren gemaakt om de aandacht te vestigen op het Europees Natuurbeschermingsjaar 1970.

1970 was een kanteljaar. Iris leende Jannes het net verschenen 'Dode Lente' van Rachel Carson en ook 'Zilveren Sluiers' van C.J. Briejèr . Even daarna gaf ze hem 'Een Leefbare Aarde' van J. Tinbergen Het behandelen van de wereldekonomie als een enkel systeem - Tinbergen introduceerde eerder de ekonometrie - was voor Jannes aanleiding om zich op te geven voor het nieuwe college Systeemdynamica. Op het bijbehorende computerprakticum - nieuw! - tikte hij ponskaarten om de computer vierdemachtsvergelijkingen te laten oplossen met de methode van Newton-Raphson. Hé, riep Helder toen hij ervan hoorde, dat doet me denken aan dat draaiorgel toen op de Markt: de ponskaarten zijn het orgelboek, de computer het orgel en de papieren uitdraai de muziek! Dat was toen nieuw, nu zou je zeggen: de ponskaarten is het toetsenbord, de chip is de computer en het beeldscherm de uitdraai.

Ook gaf Iris 'De Afvalmakers' van Vance Packard. In 1970 werd de Wet Verontreiniging Oppervlaktewater afgedrukt in het Staatsblad - Iris legde het staatsblad op de leestafel.

Het bericht van Carson dat de onafbreekbare DDT zelfs de poolzeeën had besmet maakte sterke indruk op Jannes. Het was als de schok van de eerste rode bal in de ballenbak waar Helder hem over had verteld. Het drong tot hem door dat ongerepte natuur niet meer bestond en dat het bij de waterloopkunde niet alleen gaat om de waterkwantiteit, maar ook om de waterkwaliteit, dat de verziltingsproblematiek achter de zeesluizen slechts een enkel aspect was van een veel grotere zaak.

In die jaren veranderde het begrip 'milieu' van betekenis, een typisch voorbeeld van metabletica, de leer der veranderingen die in dezelfde tijd werd ontwikkeld door Jan Hendrik van den Berg in zijn gelijknamige boek. Het nieuwe woord 'milieuverontreiniging' ontstond.

Daarom koos Jannes als afstudeerrichting Gezondheidstechniek in plaats van Waterloopkunde.

P.S. Nog geen twee jaar later kwam het rapport van de Club van Rome uit: 'Grenzen aan Groei' . Jannes zou het kopen, in één dag uitlezen en onder de indruk komen van het dynamische wereldmodel van de Club van Rome, gedraaid op de computer van Jay Forrester ,

34 JAAR

Lang voordat Jannes zover was, studeerde Helder met zeer veel lof af op een enkel beweginkje en toen Jannes dan zover was, trad Helder als veelbelovend wetenschappelijk medewerker bij de faculteit Natuurkunde te Leiden reeds het spoor van de plaatselijke Nobelprijswinnaars: Einthoven van het eerste elektrocardiogram met zijn snaargalavanometer, Lorentz wegbereider van Albert Einstein en Kamerlingh Onnes met zijn cryogeen lab. Reeds na enige jaren volgde promotie tot hoogleraar.

Jannes bestudeerde voor zijn afstuderen het afvalwater van Den Haag en hoe het te zuiveren, want het riool van Den Haag kwam toen nog gewoon bij Scheveningen uit op zee. Hij ontdekte dat het afvalwater uit de diplomatenbuurt dunner was dan dat van de Schildersbuurt - zij wasten zich beter. Tot grote vreugde van Iris kon Jannes meteen in Den Haag aan de slag bij het Ministerie voor de Biosfeer, Compartient Water, om daar mee te helpen met het invoeren van de nieuwe Wet Verontreiniging Oppervlaktewateren. Hij trok de aandacht door de Nederlandse oppervlaktewateren als een enkel dynamisch systeem te behandelen en werd daarmee de wegbereider van het integraal watebeheer. Achter zijn bureau hing een grote kaart waarop de belangrijkste afvalwaterlozingen waren aangegeven: de West-Brabantse smeerpijp bij Waarde op de Westerschelde, Den Haag op de Noordzee, Amsterdam op het Buiten-IJ, de grote industrieën te veel om op te noemen. Jannes plaatste bij iedere lozing een sanerings-jaartal en vergde van de buitendiensten deze jaartallen op te nemen in de te verlenen lozingsvergunningen.

Het hebben van een bijzonder talent is niet altijd prettig, want Jannes werd om die reden al na drie jaar bevorderd tot ingenieur 1e klasse en opgenomen in de job-rotation met na nog eens drie jaar bevordering tot hoofdingenieur met overplaatsing naar het compartiment Bodem - weg van het water! Daar voerde hij de thermodynamica en de waterloopkunde in om de almaar aanwassende verkeersstromen beter te begrijpen. Het oplossen van een file is immers hetzelfde als het verdampen van water. En waarom willen mensen zich verplaatsen, beter gezegd bewegen? De configuratie-entropie van het totale verkeerssysteem diende te worden gemonitord. Waar moesten nieuwe wegen komen. Dit alles bleef niet onopgemerkt. Hogerhand, altijd speurend naar het schaarse talent bij de rijksdienst, volgde reeds zijn spoor.

---------------------------------

De eerste jaren fietste Jannes heen en weer tussen de Boterbrug en de Koningskade in Den Haag, alwaar in een glazen Bauhaus-toren de compartimenten Water en Land waren ondergebracht.. Als prettige route koos hij de oude rijksstraatwegweg langs de Schie. Dagelijks passeerde hij het huis van de vrouw met het grijze knoetje waar hij een jaar lang is de plantenkas had gewoond. Het viel hem op dat het huis totaal verveloos was en de tuin helemaal verwilderd. De wingerd tegen de ene zijmuur was over de dakgoot gegroeid tegen de schoorsteen op.Sinds de laatste superstorm lagen de pannen schots en scheef op het dak.

Toen stond er ineens een bord Te Koop bij het hek. Verdomme, dacht Jannes, nu of nooit en diezelfde middag bezichtigde hij het huis samen met de makelaar. Er woonden nog steeds vier studenten en in de achtertuin stond de kas te bezwijken onder een rambler die al jaren niet meer was gesnoeid. De keuken was zwart geblakerd doordat de vrouw tijdens het pannekoeken bakken een hersenbloeding kreeg en voorover was gezakt op het brandende fornuis. Geen centrale verwarming, spouloze enkelsteens muren, behang op jute, Helder zou dit prachtig vinden. Doen! zei Iris, eigenlijk is het net als de kade waaraan wij ooit woonden Jannes.

Door de verwaarlozing en de brand en de studenten was het huis laag in prijs. Een opknapper, maar een mooie opknapper! Echt iets voor een Delftenaar. En de studenten zouden na hun afstuderen de huur wel opzeggen. Dat was nodig ook, want er was een baby onderweg! Alleen op zolder huisde er eentje van vijfendertig jaar, die nooit beneden kwam behalve voor eten. Gewoon laten zitten, zei Iris, dat verjaagt de muizen. Later bleek dat hij heel mooi viool speelde. Iris wilde de kas vol bloemen.

Zij was erin geslaagd hoofd te worden van een groot filiaal van de bibliotheek in Den Haag, Jannes had net promotie gemaakt, zo werd de hypotheek betaalbaar ondanks de rente van 9%. Binnen een paar maanden werden zij de hoofdbewoners van dat mooie huis aan de Schie.

Daar beleefden zij gelukkige jaren.

Iris schonk het leven aan twee schatten van kinderen, eerst Meidje en toen Jonkie.

--------------------

O nee! zuchtte Jannes. In zijn handen hield hij een brief van het ministerie.

'Geachte heer Lokaal, Hiermee bericht ik U dat ik heb besloten U wegens gebleken verdiensten te bevorden tot hoofdingenieur A en per 15 oktober as. over te plaatsen naar de directie Oost, standplaats .. om aldaar de leiding van de hoofdafdeling Collectie op U te nemen. Gaarne verneem ik schriftelijk van U dat (sic) U hiermee instemt. Hoogachtend, de minister voor de Biosfeer, namens deze de directeur Menselijke Bronnen , w.g onleesbaar.'

35 JAAR

De Directie Oost was gehuisvest in een oud klooster.

Het was een verzameling van aan elkaar gebouwde woonhuizen en pakhuizen met als middeleeuws hart een grote bonkige steenklomp van opgestapelde kloostermoppen. Deze klomp zat met zijn rug vast aan de Groote Kerk, een zich juichend boven alles verheffende gotische kruiskerk.

Sinds een jaar of tien werd in de winter op vrijdagavond de verwarmingsketel door de bode van de rijksdienst op de kerk overgezet en 's zondags na de middagdienst zette de koster de ketel weer over op het klooster. Dat was een hele vooruitgang.

Nadat Jannes zijn fiets in de roestige fietsenstalling had gezet in een kloostergang, liep hij naar de ingang. De voormalige abdij had een heel mooie hoofdingang, voorzien van een brede hardstenen trap opgaande naar twee gebeeldhouwde blankeiken deuren opgehangen aan natuurstenen posten. Alleen Jannes kreeg ze niet open, zij waren al in geen 50 jaar meer geopend, want men had het praktisch geoordeeld in de hal erachter de typekamer onder te brengen.

De eigenlijke hoofdingang vond Jannes in de engte, die was gebleven waar kerk en klooster ruggelings naar elkaar toestonden. Hier liep een steeg die werd overkluisd door een poorthuisje, dat de verbinding vormde tussen beide gebouwen. Onder dit huisje was een sombere doorgang, waarin sinds mensenheugenis twee zwartgeteerde poortdeuren aan hun roestige hengsels overeind werden gehouden. Hier kwam nooit zonlicht en stond altijd koude tocht.

In de ene zijmuur van deze doorgang bevond zich een kleurloze deur, samengesteld uit hompige houten delen.

Midden op de deur hing op een hartvormige ijzeren plaat de klopper, waarvan de bal zeker een kilo woog. De deur sloot zichzelf met behulp van een deurknecht, een loden tegengewicht in de vorm van een jeneverkruik. Deze loden last hing achter de deur in een houten koker aan een koord, dat, over een katrol geschoren, met een harpsluiting aan de deur vastzat.

Indien men de klink lichtte en met zijn volle gewicht tegen de deur leunde, dan week deze onder het slaken van een verbaasde zucht. Achter de deur was de vloer zeker een halve meter lager en nadat iemand er zijn been had gebroken, had men er een houten afstapje geplaatst. Men stapte niet naar binnen, nee men viel binnen en de deur, geholpen door het loden gewicht, sloeg dicht met een houten bonk, gevolgd door een geluid als een geweerschot, veroorzaakt door de klopper, die, eerst door eigen traagheid geheven, ketsend neerkwam op de ijzeren plaat.

Maar de beloning was ontvangst in een prachtig hoogopgaand gotisch gewelf. Weliswaar waren de heiligenbeelden van hun pendanten verdwenen, oogstrelend waren nog altijd de schitterende muur- en plafondschilderingen, die in azuur en zuiver goud zacht gloeiden in het schemerlicht van het portaal.

Er was altijd stilte in deze hal, de zware muren en de autistische deur hielden elk stadsrumoer buiten. Dit bracht een kalme rust, die de bezoeker onwillekeurig met gedempte stem deed spreken.

Jannes dacht bij zijn binnenkomst zelfs wierook te ruiken, maar dit moest verbeelding zijn, omdat het gebouw sinds jaar en dag een rijksdienst huisvestte waarbij nu niet de grootste gelovigen werkten.

Dat de directie Oost oud was, bleek meteen al uit een grote houten vitrine, die tegen de wand van het portaal was bevestigd. In de vitrine stond achter glas het vaandel van de directie op een lange staf. Het bestond uit blauw linnen waarop de naam van de directie met gouddraad was geborduurd met daarboven het rijkswapen in zilverdraad. Het vaandel was afgezet met een oranje-wit-blauw koord en hing met zwartfluwelen banden aan een zwarte roe voorzien van zilveren knoppen.

-----------------

Vaag drongen de klanken van de beiaard van de Groote Kerk tot hier door. Het was negen uur.

Na veel gangen hield het meisje van de receptie aan het einde van een doodlopende gang en voor het gevoel van Jannes ook aan het achterste einde van het gebouw halt bij een in een nis verscholen blankeiken deur met meer aanzien dan de andere deuren. De gesmede klink was kunstig bewerkt. Na te hebben geklopt kreeg het meisje de klink niet omhoog. Deze kamer wilde gesloten blijven.

"La-mij-es-proberen" mompelde Jannes , hij lichtte de klink, het meisje zei: nou doeg, maakte rechtsomkeerd, Jannes duwde de deur naar binnen open en trad in het vertrek.

De kamer van de hoofdingenieur-directeur - later hoorde Jannes dat dit het slaapvertrek van de voormalige abten was geweest - was van forse afmetingen. Rechthoekig met aan de ene zijde drie gotische spitsboogvensters met glas in lood. Door deze vensters zag men op een binnenplein met lindebomen.

Aan de zolderbalken hingen twee smeedijzeren lichtkronen, die het vertrek stemmig verlichtten. Aan de wand hingen schilderijen. Jannes , die een voorliefde had voor maritieme onderwerpen, merkte in de gauwigheid een Zuiderzeetafereel op van de schilder Tholen.

In het midden stond een lage tafel van rotan met er om heen vier gemakkelijke fauteuils ook van rotan. Onweerstaanbaar werd Jannes' blik echter getrokken naar een verhoogde vloer aan het hoofd van de kamer, een podium, waarop een Mechels bureau stond, compleet met de mannehoofden. Achter dit bureau zat in een met bruin wasdoek beklede bureaustoel een kleine man, kaal, grijs haar aan de slapen, maar met een kordate houding in zijn manier van zitten. Hij raakte de rug van zijn stoel niet aan. Opvallend was het onbeweeglijke in zijn houding, het onverstoorbare. Roerloos zat hij en las een ochtendkrant.

"Goedemorgen." zei Jannes aarzelend en bleef voor het podium wachten. Hij kreeg het gevoel voor de rechtbank te staan. De h.i.d. las rustig zijn artikel uit en stak zonder op te kijken over het bureaublad Jannes zijn hand toe.

'Jannes Lokaal' zei Jannes .

'Delicaat ' zei Delicaat. Onverwacht helder klonk zijn hoge stem. Nu keek hij op.

'Dag meneer Lokaal, welkom bij de Directie Oost. U hebt het kunnen vinden, er komt zo koffie, uw roem is U reeds vooruitgegaan, ik ben blij dat U er bent, er liggen al stukken op Uw bureau te wachten. Morgen begint uw cursus Overheidsmanagement. Bent U al verhuisd?'

'Nou, wij..'

'Mooi. Dan kunt U zich nu gaan concentreren op de strijd met de distributie-mensen. De afdeling Collectie waarvan U hier als te jong ingenieur de leiding krijgt beheert zo’n vijfduizend kilometer autosnelweg en nog eens duizend kilometer waterweg. Een geweldige collectie om te beheren! En Uw afdeling bouwt nog voortdurend nieuwe wegen en breidt de collectie uit.'

Delicaat leunde voorover op zijn bureau en keek Jannes indringend aan met zijn Delfts-blauwe ogen.

'Over al die wegen davert dag en nacht de distributie. Daarvan slijten die wegen. Uw opdracht is die slijtage te niet te doen en al die wegen in stand te houden.'

'Ik moet dus conservatief zijn.' reageerde Jannes die vond dat hij gevat moest antwoorden.

'U moet conservatief idealist zijn. Uw ideaal is de dingen zo te maken dat ze niet meer slijten ook al worden ze gebruikt.'

'Dat kan niet' reageerde Jannes, 'Alles slijt. Tweede Hoofdwet. De som van alle ellende blijft constant..'

Jannes maakte dankbaar gebruik van de lessen van Helder.

Maar hij onderschatte Delicaat. Deze stond op van zijn stoel, stapte van zijn podium af om de ets van Tholen nog eens goed te bekijken.

'De platina standaardmeter in het archief te Parijs slijt niet.' zei hij. 'Hij verdampt zelfs niet omdat het daarvoor in het archief te koud is.'

Delicaat draaide zich om. Jannes was wel een hoofd groter, maar toch voelde hij zich kleiner.

'Uw ideaal moet zijn het beschikbaar stellen van onverslijtbare wegen.'

Gelukkig kwam de koffiejuffrouw binnen met twee kopjes lauwe koffie op een beukehouten dienblad. Delicaat en Jannes gingen zitten in het rotan zitje en dronken van de koffie. Delicaat presenteerde speculaasjes.

Ach, zei hij, tegenwoordig liggen de teksten van die Indiase wijsgeer Tagore weer in die nieuwe boetiekjes.

Maar ik weet er nog wel een van uit mijn tijd:

De weg is is eenzaam in de drukte

van het gedrang,

want hij wordt niet bemind.

Denk daar maar aan als u gaat conserveren.'

Hij greep in zijn binnenzak en haalde er een klein groen boekje uit.

“Zo, wat is dat?” lachte Delicaat, “Gaat U ook citeren?”

“Dit boekje heb ik gisteren van mijn vriendin Iris gekregen, zij doet in boeken en vond dit iets voor mij. Het zijn gedichten van Vasalis.”

“Ah, van Maria!” riep Delicaat aangenaam verrast, “Uw vriendin heeft smaak.”.

“U kent haar? Mischien kent U dan ook haar gedicht ‘Krekels’. Daar citeer ik het laatste deel van.” En Janus sloeg pagina 17 op.

Er is geen rust. Er is geen nacht

oneindig en geen stilte stil.

Geen groot verlangen, geen enkele wil

kan maken, dat hij even wacht,

de eenmaal aangevangen tijd.

Ondanks de schijn van eeuwigheid

in enkele stille ogenblikken

hoor ik voortaan een fijn, schor tikken,

word ik geschonden door het weten:

ook dit wordt langzaam opgesleten.

Even zwegen beiden. Janus borg het boekje weer op. Ziezo, dacht hij, die zit. Delicaat tuitte de lippen en keek naar de zolderbalken – zeker vijfhonderd jaar oud. Zijn trekken verhardden zich toen hij sprak.

“Die vervloekte architecten van de Rijksgebouwendienst willen mij hieruit hebben. Ik moet naar net zo’n glazen toren als waar de Bouwdienst in zit. Maar ik zeg, ik zeg U.. over mijn lijk. Dit gebouw heeft eeuwige schoonheid, ik houd het in stand, ik conserveer het. Dat is pas goed.”

“U kiest partij voor de conservatieven?”

“Absoluut.”

Delicaat keek op zijn horloge en stond op. Janus ging ook staan en wilde naar de deur lopen.

Plots greep Delicaat hem bij de arm en zei op scherpe toon:

“Lokaal, luister! Jouw voorganger heeft het hier niet gered, hij heeft de strijd met de distri-mensen verloren. Nu hoopt men dat jij het met jouw inzicht beter zult doen. Je zult het zwaar krijgen. Zo dadelijk zul je het hoofd van de hoofdafdeling Distributie. ontmoeten, John Elders genaamd, een echte krekel, jouw aartsvijand, jouw antigoon. In het directieteam zullen wij elkaar wekelijks treffen, daar bewaar ik een delicaat evenwicht . Maar in mijn hart sta ik aan jouw kant. Janus ik wens je als mier tussen de krekels alle sterkte toe.”

Delicaat opende de deur – en daar ging Jannes .

Achter bleef Delicaat die het klooster in gijzeling hield.

---

John Elders MBA was een jachtig mens. Voortdurend ging de telefoon. Een agenda volgeperst met afspraken. Hij las werkelijk alles. Hij voerde werkelijk alle opdrachten uit. Hij bedacht ter voorbereiding van beleidskeuzes wel 10 varianten. Hij bekeek de mensen met venijnige blik van blauwe ogen tussen lange zwarte krulwimpers , streek driftig over zijn spitse kin, woelde door zijn kolenzwarte haar, likte met zijn tong over zijn vlezige kersenrode lippen waartegen zijn huid bleek afstak. Hij leek qua teint wel een mijnwerker.

Hij had een goede opvoeding gehad, zijn vader was directeur-generaal geweest op een ministerie en zijn vrouw was de dochter van een rechter die zijn vader gekend had.

John wilde de carrière van zijn vader evenaren. John bewoog voortdurend, hij kon niet stilzitten of wachten. Hij had geen geduld. Hij was begerig en wilde alles hebben. Bedreigend voor zijn omgeving was zijn encyclopedisch geheugen waarmee hij alles controleerde.

Om al deze angstaanjagende eigenschappen nog te compliceren was John daarbij op paradoxale wijze naïef. Zo deed hij ouderwets beleefd tegen vrouwen, maar Iris vond hem onmiddellijk een opgepoetste griezel, een sater met gemene streken.

Zo was John padvinderachtig in zijn liefde voor het werk. Hij nam niet alleen stukken mee naar huis omdat hij bang was achterop te raken, maar ook omdat hij het fijn vond en omdat het goed stond. Hij hechtte aan ambtelijke mores, aan het hebben van 'vrinden' en een 'goeie opvoeding'. Op zijn werkkamer hing aan de muur de rijkskalender, gedrukt in het Huis van Bewaring te Maastricht, niet omdat hij hem mooi vond, maar omdat het zo hoorde. Straks, als hij directeur zou worden, was een kunstkalender toegestaan. Dan zou hij ook de Lions verlaten en overstappen naar een echte Club.

De combinatie van vreseljke ambitie en aktiviteitsdrang, weten door vader hoe het zou moeten en de faalangst het eigenlijk niet te kunnen, zowel qua uiterlijk - want mooi was hij niet: mager, te grote handen en voeten, stakerig, een duivelse oogopslag boven een schelle falsetstem - als qua innerlijk, laadden hem op met een ondraaglijke spanning.

Zijn gedrevenheid kende geen weerga.

---

Glimlachend en zacht neuriënd leidde Hernia, de directiesecretaris, Jannes - is hij nu dement, dacht die - langs veel gangen naar een bedrijviger deel van het klooster waar de afdeling Distributie was ondergebracht.

Hier was de sfeer totaal anders: alle deuren stonden open of waren zelfs verwijderd.

Er was veel gedraaf en drukte van pratende mensen, op de bureaus stonden electrische typmachines en er was zelfs een personal computer opgesteld. Al het meubilair was van kunststof en de kleuren waren wit en grijs en zwart.

Het bureau van Elders was zwart.

Onmiddellijk sprong John op toen hij Jannes zag binnenkomen.

“Ah! Aangenaam kennis te maken! John Elders!”

'Jannes Lokaal.'

-- Faust gaf Mefisto een hand --

'Ga zitten, ga zitten! Ik ben blij dat je d’r bent! Ik hoop dat wij goed met elkaar overweg kunnen!'

Er trok even iets van een grijns over John’s gezicht.

'Jouw voorganger heeft het hier niet zo uitgehouden, zeg maar!'

'Onee?' reageerde Janus nieuwsgierig, 'wat is die dan gaan doen?'

'Die?'sneerde John, 'Overgeplaatst naar de rijksbok Ursus! Dat is pas distributie! Há!”

'Maar jij bent vast anders! Jij komt van het ministerie! Jij komt als geroepen! Kijk eens even hier, ik zal je wat tonen!'

John trok de pc naar zich toe en liet op het scherm grafieken verschijnen. Het waren mobiliteitsgrafiieken die aangaven hoe groot de doorzet van allerhande stoffen over de wegen was, distributiegrafieken die tonnen gedistribueerde goederen weergaven per vierkante kilometer. Alle lijnen stegen, maar liepen vast tegen een plafond.

'Zie je dit?!' riep John, 'Dit loopt vast!'

Hij wendde zich naar Jannes en keek hem van dichtbij strak aan.

'En weet je hoe dat komt?! '

'Nou?' zei Janus .

Maar John werd gestoord omdat op de gang een meisje op een knop drukte en een bel ging rinkelen.

'Koffie! Koffietijd, kom mee!'

Uit alle kamers kwamen medewerkers tevoorschijn die allemaal naar enige automatische koffiezetapparaten liepen die aan het eind van de gang stonden. Druk, bedrijvig voorzag elk zich van een plastic bekertje met kokend hete bruine vloeistof en roerde erin met een plastic spaantje. Voor het geval het apparaat geen melk doceerde stond er een pot met koffie-creamer. Het gonsde meteen van de stemmen. De stemming was opgewekt en vrolijk.

Hier gebeurde wat.

John wachtte niet tot de koffiepauze voorbij was.

'Jannes ,' zei hij, terwijl hij Jannes opzij trok, 'Jij hebt het al door! De regionale economie kan nog veel harder groeien als er meer wegen komen! Er moet een apart wegennet komen voor goederentransport! Er moeten lokaties komen voor distributiecentra en terminals. Schaf verdomme toch eens die maximum snelheden af. Laat personenvervoer alleen nog toe op zon- en feestdagen! Die mensen pendelen alleen maar en distribueren niet! Die kunnen wel met het openbaar vervoer! De toegestane aslasten moeten worden verdubbeld zodat Amerikaanse carriers ook hier kunnen rijden! Laten we een regionaal Mobiliteitsfonds instellen! De bedrijven betalen mee! Ik stel dit voor in het Logistiek Beraad Oost!'

John nam een grote slok van de hete koffie.

' Bij klaverblad 9 in de Route 11 wordt een kantorenpark gebouwd! Er is in toren 5 nog 8000 m2 vrij! Daar moeten wij snel naar toe verhuizen! Verduiveld, in dit klooster stikken wij!'

Helder’s uitleg dat stof moet spreiden kreeg voor Jannes ineens glans. God, dacht hij in twijfel gebracht, dit is pas leven. Is het conserveren wel goed. Maar hij hervond zich snel en glimlachte:

'John, al die wegen zouden eigenlijk onverslijtbaar moeten zijn, vind je niet? Dan zouden we al ons onderhoudsgeld aan een nieuw goederennet kunnen uitgeven. Dat zou pas goed zijn. Maar nu moet ik verder, Plusvier wacht op mij.'

Argwanend nagekeken door John liep Jannes de gang af.

Even later liet het meisje de bel weer gaan en juichend ging ieder weer aan de slag.

Werkelijk, distributie is fun.

-----------------

Na een nieuwe dwaaltocht door het klooster kwam Jannes op de afdeling Financieel-Economische zaken terecht. Door de secretaresse werd hij netjes bij het hoofd aangediend.

'Pilo Plusvier.'

'Jannes Lokaal.'

Pilo was 55 jaar, zo kaal als een biljardbal, puddingachtig.

Zijn carriere was definitief ten einde gekomen op de kamer waar hij nu zat. Vanachter zijn eikehouten bureau had hij tussen twee blinde muren door uitzicht op het haantje van de toren.

“'Ga zitten .'zei Pilo die zelf ook weer achter zijn bureau terugzonk.

'Zo.' zei Pilo na enig zwijgen, 'Hoe groot denk je dat jouw budget is?'

'Geen idee. Veel miljoenen denk ik.'

'Honderdnegentig miljoen inclusief investeringen. En dat van Elders?'

Pilo stak een cigaartje op. Hij had een wrat op zijn slaap.

'Geen idee, ook veel denk ik.'

'Mis, hij heeft maar twintig miljoen. Jij bent de grote besteder.'

Pilo keek Janus met zijn grote bruine ogen onverschillig aan.

'Als zijn mobiliteit met tien procent stijgt, dan stijgt jouw budget met honderd procent. Jouw middelen zijn erger dan zijn kwaal.”

'Jazo.' zei Janus trouwhartig, ' alles slijt in het kwadraat zeker als hij met die Amerikaanse carriers komt.'

Pilo lachte schor.

' Een wetmatigheid die doet denken aan de Wet van Malthus, bij kwadratische bevolkingsgroei is de groei van de voedselproductie slechts lineair. Toepast op de wegen: de slijtage groeit kwadratisch als de distributie lineair toeneemt. De mobiliteitscatastrofe. Raar maar waar.

Hij kreeg een hoestbui waar hij bijna in bleef. In de vensterbank zat een duif weemoedig te koeren.

'O verdomme, ik ben zelf totaal versleten.'

--------------------------

De middag besteedde ik aan een kennismaking met mijn eigen afdeling, met de hoofden van de bureau's Planvorming, Beheer en Onderhoud, Bestekken en het Ingenieursbureau.

Om vijf uur had ik genoeg van alle informatie die over mij was uitgestort en ging vermoeid naar huis.

Ik herinner me nog dat ik de trap afging en weer terug was in het portaal waar het vaandel van de dienst hing.

Het portaal was ineens helemaal niet mooi meer. Het was er stoffig en smerig en het vaandel, waar nu een zonnestraal op viel, was verschoten. De muurschilderingen waren dof en het verguldsel beslagen. Wat lelijk allemaal!

De buitendeur bleef mij na alles echter imponeren: ik kon hem bijna niet open krijgen en achter mij sloeg hij met een harde bonk dicht.

Deze Deur was overtuigd conservatief, iedere spreiding van stof bestreed hij tot het uiterste. Een bondgenoot.

In de fietsenstalling begreep ik waarom ze mij naar deze dienst hadden overgeplaatst. Ik ging de afdeling van de Eerste Hoofdwet leiden, zonder welke de afdeling van de Tweede Hoofdwet niet kon werken. Men verwachtte veel van mij.

38 JAAR

Met een binnen de rijksdienst ongeziene frivoliteit, welhaast roekeloos, had het directieteam op voorstel van Delicaat - wat was er tijdens zijn vakantie aan hem geschied? - besloten om eenmalig de wekelijkse werklunch te genieten in de poffertjeskraam op de markt.

Zo zaten zij daar bijeen op een zoele middag eind Augustus en luisterden naar het gesuis van het gaskomfoor onder de poffertjes en het tokkelen van de regen op het tentzeil van de kraam: Delicaat, Hernia, Elders, Plusfour en Lokaal.

Net terug van vakantie, nog wat schuw, onwennig en astraal nog niet echt gearriveerd, werd er weinig gezegd. Alleen John had nergens last van en vertelde van zijn wandeltocht in Wales langs Offa's Dijk. Wat kunnen die Welsh geweldig zingen joh!

Aan het tafeltje naast hen zat een vrouw met drie kinderen aan de hand, een baby in de kinderwagen en één onderweg.

De baby begon te huilen. Van opzij volgde Pilo met uitdrukkingloze ogen hoe de moeder het kind uit de wagen nam en een vinger met poedersuiker in het mondje stak om het te sussen. De drie andere kinderen maalden gretig de poffertjes weg.

"Weet je wat dat is met die overbevolking - " viel Pilo abrupt in terwijl hij een slok bier nam.

Niemand reageerde.

John zweeg verstoord en bekeek Pilo met zichtbare weerzin. Pilo zag er uitgewoond uit, hij was als enige niet op vakantie geweest en had wekenlang een DT bestaande uit plaatsvervangers voorgezeten. Het had hem overspannen.

"Wel," zei Pilo met nadruk, terwijl hij nog een slok donkerbruin nam,

"de afloop van de overbevolking is voorspelbaar als je de wereldbevolking vergelijkt met de flessencultuur."

“Men neme een lege melkfles. Nadat wij deze fles hebben gesteriliseerd, gieten wij er een bodempje bouillon in. In de microbiologie gebruiken ze hiervoor vaak agar-agar, dat is net zoiets. Plaats op dit substraat een enkele bacterie die voor zijn voeding noodzakelijk bouillion, zuurstof, water en zonlicht nodig heeft.

Sluit de fles hermetisch af met een dop.

Plaats de fles in de Zon.

Observeer!"

Dreigend keek Pilo de kring rond.

“ Al na een week is tweederde van de agar-agar met bacteriën bedekt. In het midden van de kolonie treedt verkleuring op. De bacteriebevolking heeft daar de industriële revolutie bereikt, het socialisme steekt de kop op en er is in het midden veel spanning. En wat denken jullie, groeit de bevolking nog zo hard?"

Dat was duidelijk niet zo, wist iedereen. Club van Rome, grenzen aan groei!

"Na tomeloze groei komt er astma, longkanker, huidkanker, allergie en ongrijpbare virussen. Ook komt er op uitgebreide schaal vergiftiging voor van het zenuwgestel. Niet alleen door zuurstoftekort en kooldioxidedamp, maar ook door allerlei afvalgassen en fijnstof. Door het broeikaseffect is het overdag een Turks bad. De hele bacteriebevolking is suf en dizzy! Nu gaan er meer bacteriën dood dan er bij komen, terwijl ondertussen onverbiddelijk de agar verder op raakt en de verontreiniging toeneemt. Volop zonneënergie en toch sterven velen."

Pilo spreidde zijn handen op tafel en vervolgde sonoor:

"Er ontwikkelt zich een nieuw type uit het vorige. Dit is minder groot en minder dynamisch. Het zal maar heel langzaam groeien in aantal, toch zal het uiteindeljik ook worden geconfronteerd met grondstoffengebrek en milieuproblemen. Maar het uitsterven zal veel langzamer gaan. Deze nieuwe generatie is veel intelligenter dan de vorige - let op: omdat zij er uit voort is gekomen, anders niet. Dat is de betrekkelijkheid van intelligentie. Enzovoort mutant op mutant. Het is een haasje over met zich even snel muterende ziektekiemen en virussen, die op hun manier ook overleven. Het nieuwe leven is nog weer rustiger, laag energetisch ook, vergeestelijkt zeg maar. Een stijging van bewustzijn en een daling van energieverbruik... -

Nu serveerde de man in het witte jasje de poffertjes. Toen die weg was:

. . . - met aan het einde een daverende stilte.

In het begin was de machine opgewonden, nu is hij afgelopen, hij heeft arbeid verricht en stoffen zijn verspreid. De inhoud van de fles is tot rust gekomen, alles is genivelleerd, volkomen dooreen gemengd. Dit is de uiterste consequentie van het globalisme. Eigenlijk prima zo. Toch? ”

En Jannes dacht: het systeem in de fles heeft zijn meest waarschijnlijke macrotoestand bereikt, in de toestandsruimte de deeltoestand met de meeste microtoestanden, de deeltoestand Klaar.

Pilo boog zich voorover naar John en priemde hem zijn middelvinger vinger recht tussen de ogen:

"Als alles homogeen is,

dan zijn er geen verschillen.

Zonder verschil is er geen beweging.

Zonder beweging is er geen leven"

***

“Ach kom.” ontplofte John, “Dat geloof je toch zelf niet?! Wij zijn wel anders dan die bacteriën. Wat had je gedacht van zonnepanelen, windenergie, gentechnologie, siliciumtechniek, ruimtevaart, milieutechnieken, kernenergie, hergebruik, kringlopen, oh de technologie is onuitputtelijk.”

Pilo keek Elders misprijzend aan.

“Nu heb ik zo keurig het ziektebeeld beschreven. Met een scherpe diagnose. En nu kom jij met de meest banale symptoombestrijding.”

“Hoezo?”

“De ziekte heet groei en daar doe jij niks aan. De technologie dient zich exponentieel te ontwikkelen wil zij de groei bijhouden. Dat is onmogelijk, technologie is altijd reactief, ijlt na, nieuwe technologie wordt altijd bedacht om al bestaande problemen op te lossen. Ga liever eens nadenken over collectie in plaats van distributie. Ga CO₂ inzamelen, leg het goud terug in de mijnen. Brengen in plaats van halen. Duurzame distributie kan niet zonder collectie. Morele distributie. De nieuwe sociale gelijkheid. Gelijkheid tussen vandaag en morgen! Symetrie! "

En met een schuine blik naar het aangrenzende tafeltje waar net de laatste poedersuiker van de bordjes werd gelikt:

"Weet je: de groei van het mondiaal produkt per hoofd van de wereldbevolking is omgekeerd evenredig met de bevolkingsgroei. Een stijgend bmp dempt de groei. Door technologische ontwikkeling is dit bmp in veel landen gestegen, en hoe! In deze landen is de bevolkingsgroei inderdaad gedaald. Echter de technologie kan deze wedren omhoog niet eeuwig volhouden, er zal uit onverwachte hoek een moment komen van instabiliteit. Geheel volgens de Wet der Onbedoelde Neveneffecten zal een limiet worden bereikt en de limietovergang zal trancedent zijn. Dan zal het bmp dalen met kinderaanwas tot gevolg. Echter de sterfte zal dat laatste overtreffen want aan alles tekort. Een schaarbeweging, een ellendespiraal.

Iedere verandering op deze aardbol is onherroepelijk. Kringlopen bestaan niet. Het basisscenario van de Club van Rome zal uitkomen, het wal-keert-schip-scenario, het potverteer-scenario, kalf-put. De mensheid is munchhausen

niet in staat de aarde onveranderd in stand te houden, laat staan terug te brengen tot de toestand van vóór de industriële revolutie, ook al hebben we nóg zoveel zonne-energie. Het is zelfoverschatting te denken dat wij hetzelfde kunnen als baron Von Münchhausen die zichzelf aan zijn haren uit het moeras tilde, nog wel met zijn paard tussen de benen geklemd en dan te weten dat hij ook nog een staartpruik droeg."

“Zeg, Pilo.. “ begon Delicaat die al spijt had van zijn frivole initiatief. Roekeloos inderdaad.

Maar Pilo was niet meer te stoppen.

"De mensheid is gewoon niet intelligent genoeg om zijn eigen domheid te begrijpen, dat is het!"

Pilo legde zijn hand om de schouder van John en sprak vertrouwelijk:

“Jij kunt er ook niks aan doen, hoor. Weet je, jij doet wat je wilt, maar jij kunt niet willen wat je wilt.”

***

Jannes had tot nu toe niets gezegd..

“Toch mis ik iets heel belangrijks in jouw fles, Pilo.” kwam hij dan toch, met weer die wanhopige stem van toen op de markt in Delft.

Voor het eerst hield Pilo in, hief het hoofd en keek hij Jannes spiedend aan.

“Wat dan?”

“Bladgroen.”

En Jannes legde uit dat bladgroen als enige collecteert en zo tegenwicht biedt aan de verspreiders, de eiwitorganismen inclusief de mens. Bladgroen versus eiwit, als dat maar in evenwicht was, dan waren we er toch? Ook bracht hij de Asfaltmij te berde en de heilzame werking ervan. Jannes had nog lang met Iris doorgesproken op die bewuste avond na de hoorzitting bij het Groene Woud.

Hooppvol keek hij Pilo aan, dit was toch de oplossing.

Maar Pilo was onvermurwbaar.

“De bladgroencollecteopbrengst van bijna 2 miljard jaar zijn we nu bezig te verspreiden in een paar honderd jaar. Nu nog boompjes planten? Het is lief hoor. . Maar het is te laat.Voorbij, voorbij, o en voorgoed voorbij” )* Wij hebben de afgelopen eeuw een diepe put gegraven en daarin gaat het kalf verdrinken, het zit er al half in! Het dempen van de put zal onbegonnen werk zijn, we zullen te laat erachter komen dat daarvoor weer andere putten worden gegraven waarin weer kalveren verdrinken.

“Wat moet ik dan doen, Pilo?” vroeg Jannes wanhopig.

De leden van het directieteam spitsten de oren, intuïtief voelden zij dat dit de kardinale vraag was.

Maar het antwoord was erger dan de vraag.

“Het beroerdste komt nog en dat is de waterdamp. Jullie denken maar steeds dat kooldioxide het bedreigende broeikasgas is. Maar dat is slechts een kleine complicatie. Het bladgroen is juist dol op koolzuurgas.Waterdamp is het echte broeikasgas.De grote ontwikkeling is de stijging van het vochtgehalte in de atmosfeer. Er wordt nu geschreven over een waterstofekonomie waar we naartoe moeten. Waterdampekonomie zullen ze bedoelen! Heb je weleens gelet op wat er uit de uitlaat van zo'n waterstofbus komt?!

Waterdamp is steeds de grote regulator geweest. Denk maar aan de bewolking die de Zon tegenhoudt en aan nachtvorst bij heldere hemel.

Nu neemt de luchtvochtigheid toe!. De poolkappen smelten, de zeeën verdampen.”

En terwijl hij John van opzij opnam als om het effect van zijn woorden op deze ongelovige te proeven:

“Tot slot zullen de zeeën indampen. Dan zal er een atmosfeer ontstaan als op de planeet Venus. Bij een druk van veertig atmosfeer regent het voortdurend en onweert het onafgebroken. De temperatuur is bijna 100 graden. Het regenwater zal zuurder zijn dan het water in de accu van jouw auto, John. Maar maak je niet ongerust want dan is er toch allang geen leven meer op aarde. Wordt de pijn ondraag'lijk, dan wordt de dood behaag'lijk. Aan alles is gedacht!"

“Maar wat moeten we dan doen!?”

Pilo bestudeerde zijn afgekloven nagels.

"Verhuizen. Wij moeten ons eiwitlijf verlaten en onze zintuigen en intelligentie verplaatsten naar een robotlijf dat wel door kan leven. Biosfeer wordt technosfeer. Kunstmatige intelligentie, siliciumtechniek, kwantumtechniek, dematerialiseren."

Hij keek de kring gebiedend rond zoals Willibrord ooit moet hebben gedaan toen hij, temidden van de Heidenen, zijn soldaten opdroeg alle eiken in het land te kappen en de heilige runderen op Helgoland te slachten.

“De hele dienst D&C omscholen zolang het nog kan! Wij moeten in de toekomst de informatieinfra gaan beheren, want net als de asfaltwegen, de waterwegen, de luchtwegen, de wegen voor stroom, drink- en afvalwater en het telefoonnet, behoren de digitale wegen waarlangs de informatie stroomt tot de vitale infrastructuur die de overheid dient te beheren. John, de eerste districollie. Jannes, de eerste rijksinfostater!”

Jannes schoof onrustig op zijn stoel, een wereldwijd entropisch web flitste door zijn hoofd.

***

De beiaard sloeg half drie. Het zeepaardje op de ene hoektoren van de abdij wees onveranderlijk naar het louwe westen.

Dus toch, dacht Jannes toen hij naast Pilo terugliep naar kantoor, er is een uitweg. De Tweede Hoofdwet geldt alleen voor systemen waarbinnen geen intelligentie aanwezig is.

De oude opstandigheid maakte zich opnieuw van hem meester. Dat zou hij Helder nog eens voorhouden!

Hij bekeek Pilo ineens met andere ogen, in dat lubberlijf huisde toch meer dan een banale geldekonoom.

Voor de conservatieve deur hield Pilo ineens de pas in en keerde zich naar Jannes toe.

"Ik weet wat je denkt! Maar alles gaat toch anders dan je denkt!

En met zijn mollige bruinbehaarde knuist stootte hij de conservatieve deur open als ware het een vliegenhor.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

)* Jaques Bloem

)* Dit is wat Pilo bedoelde.

Zonneënergie+water+kooldioxide uit de lucht worden door bladgroen verzameld tot hout en zuurstof. De 20% zuurstof in de lucht is zo in miljarden jaren opgebouwd. Aanvankelijk bezat de atmosfeer van de aarde geen zuurstof, wel veel kooldioxide. De zuurstof zat toen in mineralen zoals kwarts SiO₂ en veldspaat CaAlSi₃O₈ en ook in water - trouwens ook nu nog voor het leeuwendeel. Het bladgroen werd door de zonnestraling gevormd uit eenvoudige aminozuren en koolwaterstoffen aanwezig in het warme water dat neerdaalde bij geisers en vulkanen. En het bladgroen haalde kooldioxide uit het water.

Het is een gigantische batterij met twee elementen: vrije luchtzuurstof en koolwaterstoffen (hout, steenkool, olie). Op deze batterij leven wij. We moeten de batterij steeds gelegenheid geven zichzelf op te laden, als we te snel leven wordt de batterij explosief.

Hoe groot zijn onze energieonttrekkingen aan deze batterij, vergeleken met zijn eigen energieninhoud? Als hij niet zou worden opgeladen, hoe lang zou het dan duren voordat hij leeggelopen was? En hoelang duurt het opladen van de lege batterij?

De hoeveelheid lucht op aarde is ongeveer 3,5*10¹⁸ m³ bij 1 atmosfeer en o graden Celcius. Hierin bevinden zich orde van grootte 10⁴³ moleculen zuurstof. Hiertegenover staan evenzoveel CH₂O-groepen in het hout, de steenkool e.d..

Het opnieuw verbranden hiervan levert 10¹⁸ MJ energie op. Dit is de lading van de batterij.

Het bladgroen op aarde neemt jaarlijks ongeveer 10¹⁵ MJ zonneënergie op. Een lege batterij zal zonder tegenslagen in grofweg 3000 jaar kunnen worden opgeladen.

Het energieverbruik van de mensheid is ongeveer 1/3 van de 'oplaadstroom' van de batterij. Daarbij komt: het oxideren van de aardkorst tot het rode stof van de woestijnen kost minstens evenveel zuurstof als de mensen verbruiken. Ook dat is zuurstof uit de batterij.Het uitputten van de batterij is begonnen. Het zal nooit lukken om de fotovoltaïsche centrales in de woestijnen met bijbehorende waterstofinfrastructuur binnen enkele decennia operationeel te krijgen. Kan de batterij deze ontlading aan zonder blijvende schade op te lopen?

En dan nog: de hier aangehaalde getallen zijn uit 1976. Inmiddels is de situatie verslechterd. Ieder jaar sneuvelt veel bos. Ieder jaar smelt landijs ter grootte van een land als Frankrijk. Het is warmer en vochtiger geworden. Pilo’s agar-scenario wordt gevolgd, het zuurstofgehalte in de atmosfeer daalt zoals het sinds het Carboon nog nooit is gedaald.

Bron: Energie und Entropie, G. Falk, W. Ruppel, Springer Verlag 1976

53 JAAR

De laatste keer dat Jannes zijn moeder in het rusthuis bezocht, had zij hem die vraag gesteld en had hij dat antwoord gegeven.

Zoals altijd zat zijn moeder in de rieten zorg die zij van haar vorige huis had meegenomen. Haar man had er jaren in gezeten, voor het raam, de blik naar buiten gericht. Nu zat zij erin en keek ook naar buiten.

De televisie stond aan op zender 1. Iedere minuut zette Rie de tv uit om hem dan weer aan te zetten. Het geluid stond zo hard dat het fotolijstje op de tv meetrilde, met de foto van haar ene overleden dochter erin.

Op tafel stond onaangeroerd haar eten: twee boterhammen met kaas en een beker melk. Slechts van de melk nam zij af en toe een slokje. Want Rie was in eetstaking gegaan, behalve dat zij al weinig sprak at ze nu ook nog weinig. Het laatste halfjaar was zij draadmager geworden. Vel over been, vliesdunne wangen spanden over haar kunstgebit.

Rie had er geen zin meer in. Het was gedaan en het was geweest.

Volgens een afgesproken schema kreeg Rie regelmatig bezoek van haar kinderen en nu was Jannes aan de beurt. Dag moeder, zei hij toen hij binnentrad en ging in de enige andere stoel zitten. Zoals alle keren gaf zijn moeder geen antwoord en bleef naar buiten kijken.

Vanaf de zesde verdieping was het uitzicht wijds. Over bossen, landerijen en een kerktorentje in de verte kon men zijn blik laten gaan tot aan de horizon waarboven op dit tijdstip de avondzon zijn ondergang begon. Op parelmoeren hemel beschreef een zilveren duif grote bogen, eerst omhoog, almaar hoger, dan los uitglijdend langs onzichtbare lijnen, zonder doel of drang, onbewust van eigen blijheid om de avondrust.

Zo zaten zij een minuut of wat. Toen wendde Rie plots haar hoofd en keek Jannes strak aan.

Ze zeggen, dat als je dood gaat dat je dan in de hemel komt.

Geloof jij dat?!

Haar stem klonk nors zoals altijd, maar nu ook dwingend en ongeduldig. Wanhopig bijna.

Jannes keek haar verbouwereerd aan. Haar hele leven altijd 's zondags tweemaal naar de kerk, de Institutie met de leefregels van Calvijn in de kast en altijd bijbellezen na het eten, altijd een avondgebed. Zo had zich haar leven afgespeeld - en nu dit.

Hoe boos was ze op hem geweest toen hij eens op een zondag verklaarde een keertje niet mee te willen. Zou ze, aan het eind gekomen, inzien dat haar geloven niet anders was dan kennisgebrek en zou ze nu de echte waarheid willen weten?

Moeder, er is behoud, hoorde Jannes zichzelf zonder aarzeling antwoorden, er is altijd behoud!

Zwijgend keek ze hem aan, haar blik peilend in de zijne. Voor het eerst sinds jaren kwamen zij elkaar zo nabij. Jannes kreeg het gevoel alsof hij naakt voor haar stond. De naakte waarheid.

Toen boog ze het hoofd.

Mmm, bromde ze met strak opeengeklemde lippen en haar vuisten balden zich. Het gaat toch anders dan je denkt.

Daar zat zij dan: een klein oud afgeleefd mensje. Een mens die zich moegestreden gewonnen gaf zonder precies te weten waaraan. Jannes zag twee tranen die langzaam, glinsterend in de laatste zonnestralen, over haar wangen omlaag gleden.

Hij stond op en omhelsde haar. Gaf haar een innige kus en streelde haar wangen.

Stil verliet hij de kamer.

---------------

Er gaat grote troost uit van de eerste hoofdwet. Waar zouden we anders blijven als er geen behoud was, zou je denken.

Hoe ongerijmd is dan de tweede hoofdwet die zegt dat alles gaat verspreiden, zodat er tot slot niets meer is. Een trap na is dat.

Hoe hemels is de een, hoe duivels de ander.

De Fransen zeggen dat de ergste streek, die de duivel kan uithalen, is om je te laten geloven dat hij niet bestaat. Zo gezien zou juist de eerste hoofdwet door de duivel kunnen zijn geschreven.

Lopend naar zijn auto schopte Jannes boos een steentje voor zich uit. Er klopte iets niet tussen die twee wetten. Hij weigerde ze aan te nemen. Negentiende-eeuwse bedenksels, meer niet, toen dachten ze nog zo.

Hij had zijn moeder gewoon moeten zeggen dat dood zijn net zoiets is als voordat je geboren bent.

Je bent er nog wel, je bent alleen in een ander weten. Zoals dat steentje dus.

Pagina 2 van 2